Jeleń szlachetny
Jeleń szlachetny (Cervus elaphus) – Niekwestionowany Król Polskich Kniei
Jeleń szlachetny to największy (poza łosiem) i najbardziej majestatyczny przedstawiciel zwierzyny płowej w Polsce. Jego sylwetka, siła oraz imponujące poroże sprawiają, że od wieków nosi miano „Króla Puszczy”. Dla każdego myśliwego spotkanie ze starym, mądrym bykiem podczas rykowiska to kwintesencja łowieckiej pasji, a zdobycie medalowego wieńca jest marzeniem życia.
Wygląd i budowa – Majestat w każdym calu
Jeleń to zwierzę o potężnej, a zarazem harmonijnej budowie ciała. Występuje wyraźny dymorfizm płciowy – byki są znacznie potężniejsze od łań.
Suknia (Sierść): Zmienia się sezonowo. Latem jest rdzawobrązowa (stąd nazwa zwierzyny „czerwonej”), krótka i lśniąca. Zimą suknia ciemnieje, staje się płowoszara, gęsta i matowa.
Głowa: Osadzona na długiej szyi, u byków (zwłaszcza w okresie rykowiska) porośniętej dłuższą sierścią tworzącą grzywę. Ucho jelenia to łyżka, oko – świeca (z dołkami łzowymi), a nos – wietrznik.
Lustro (Talerz): Jasna, rdzawa lub żółtawa plama na zadzie, która u jelenia (w przeciwieństwie do sarny i daniela) sięga wysoko na grzbiet. Przez środek lustra biegnie krótki ogon – kwiat.
Badyle (Nogi): Zakończone racicami i raciczkami (szpilami), zostawiają charakterystyczny trop. U jelenia widoczne są szpile (odciski tylnych raciczek) nawet gdy zwierzę idzie stępo (u sarny zazwyczaj tylko w biegu).
Wieniec – Trofeum życia
To, co wyróżnia byka, to wieniec (poroże). Jest to twór kostny, zrzucany każdego roku (zazwyczaj od lutego do kwietnia) i nakładany na nowo w ciągu zaledwie kilku miesięcy.
Budowa wieńca:
Róża: Pierścień u nasady tyki.
Tyka: Główna oś poroża.
Odnogi: Wyrastające z tyki kolejno: oczniak (pierwsza od dołu), nadoczniak, opierak (odnoga środkowa).
Zakończenie: Wieniec może być zakończony grotem (u młodych lub regresem u starych) lub tworzyć rozwidlenie, a u byków w pełni sił – koronę (trzy lub więcej odnóg na szczycie tyki).
Byki nazywamy w zależności od liczby odnóg: szpicak (pierwsze poroże), szóstak, ósmak, dziesiątak, dwunastak itd. (liczymy odnogi na jednej tyce i mnożymy przez dwa; jeśli liczba jest nieparzysta, np. 5 i 6, mówimy o „jedenastaku nieregularnym”).
Rykowisko – Jesienny spektakl
Wrzesień to dla myśliwych święty czas – rykowisko, czyli okres godowy jeleni. Las wypełnia się wtedy potężnym ryczeniem byków, które ma na celu odstraszenie rywali i zwabienie łań.
Byk stadny: Dominujący samiec, który gromadzi wokół siebie chmarę łań (harem) i pilnuje ich przed konkurentami.
Chłyst (Kibic): Młodszy lub słabszy byk, kręcący się wokół chmary, próbujący skorzystać z nieuwagi byka stadnego.
Walki byków są widowiskowe i brutalne – zderzenie wieńców słychać z daleka. Zwycięzca przejmuje panowanie nad chmarą i przekazuje swoje geny. Po rykowisku byki są skrajnie wyczerpane i mogą stracić nawet 20-30% masy ciała.
Tryb życia i Chmara
Jeleń jest zwierzęciem stadnym.
Chmara: Podstawowa jednostka socjalna, składająca się z łań i cieląt. Przewodzi im zawsze licówka – stara, doświadczona łania, która czuwa nad bezpieczeństwem stada. To ona decyduje o ucieczce i prowadzi chmarę.
Byki: Poza rykowiskiem byki żyją w osobnych chmarach męskich lub (szczególnie stare odyńce) prowadzą samotny tryb życia.
Jeleń ma doskonałe zmysły. Jego węch, słuch i wzrok (wyczulony na ruch) sprawiają, że podejście chmary jest niezwykle trudne.
Menu i szkody
Jeleń jest roślinożercą (przeżuwaczem). Jego dieta obejmuje trawy, zioła, pędy krzewów, owoce leśne (żołędzie, bukiew), a także uprawy rolne (kukurydza, rzepak, buraki). Zimą, gdy dostęp do pokarmu jest trudny, jelenie zgryzają pędy drzew i spałują (zdzierają korę) młodniki, co może powodować dotkliwe szkody w gospodarce leśnej (tzw. spałowanie).
Kalendarz polowań
Jeleń szlachetny jest najważniejszym gatunkiem zwierzyny grubej. Zgodnie z aktualnym Rozporządzeniem, polujemy na niego w terminach:
Byki: od 21 sierpnia do końca lutego.
Łanie: od 1 września do 15 stycznia.
Cielęta: od 1 września do końca lutego.